«بسمه تعالی»
اطلاعات منطقهای بالکان (شبه جزیره)
بالکان شبه جزیرهای است در جنوب شرقی اروپا که از شرق به دریای سیاه و دریای اژه؛ از غرب به دریای یونان و دریای آدریاتیک؛ از جنوب به دریای مدیترانه و از سوی شمال به کوههای آلپ دینار و آلپ ترانسیلوانی و جلگه مجارستان مرزبندی میشود.
کشورهای که خاک بالکان را پر کردهاند عبارتند از:
یونان آلبانی بلغارستان مجارستان بوسنی و هرزگوین کرواسی اسلوونی جمهوری مقدونیه صربستان مونتهنگرو رومانی ترکیه (بخش اروپایی)
پهنه منطقه بالکان ۷۲۸٬۰۰۰ کیلومتر مربع و جمعیت آن بیش از ۶۰ میلیون نفر است.
نام بالکان از رشتهکوههای بالکان گرفته شده که از مرکز بلغارستان تا بخش شرقی صربستان کشیده شدهاست. باور بر این است این رشته کوه نیز نام خود را از زبان ترکی گرفتهاست. در ترکی «بالکان» به معنی رشته کوههای پوشیده از درخت است و باید زمانی که قبایل ترک در قرن ۱۱ و ۱۲ میلادی به این ناحیه وارد شدند اطلاق شده باشد این نام هنوز در آسیای مرکزی در رشته کوههای بلخان و استان بلخان در ترکمنستان حفظ شدهاست.
در بالکان فرهنگ یونانی حاکم است و در شمال بالکان، معمولاً فرهنگ لاتین رایج است.
جغرافیای محیطی
شبه جزیره بالکان واقع در جنوب شرقی اروپا و شمال غربی کشور ترکیه و جنوب غربی روسیه است. شبه جزیره بالکان با دریای آدریاتیک در شمال غربی، دریای یونان در جنوب غربی، دریای اژه در جنوب و جنوب شرقی و دریای سیاه در شرق و شمال شرقی احاطه شدهاست. مرز شمالی شبه جزیره بهطور متفاوت تعریف شده و معمولاً گفته میشود که شبه جزیره بالکان در شمال توسط کوههای آلپ و جلگه مجارستان مرزبندی شدهاست. بالاترین نقطه بالکان قله مصلی با 2925 متر (۹٬۵۹۶ فوت) ارتفاع در کوه ریلا است.
پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی دارای چند کشور دیگر شد. امروزه این شبه جزیره عبارت است از: آلبانی، یونان، بلغارستان، مجارستان، بوسنی و هرزگوین، کرواسی، اسلوونی، مقدونیه، صربستان، مونتهنگرو، رومانی و ترکیه (بخش اروپایی).
مردم بالکان را از دیدگاه دینی و مذهبی میتوان به ۳ گروه بخش کرد:
مسیحیان ارتدکس شامل یونانیها، صربها، بلغارها، رومانیاییها، مقدونیاییها و اهالی قراداغ که شمار آنان را حدود ۵۵ میلیون نفر تخمین زدهاند.
مسلمانان که حدود ۱۵% جمعیت شبه جزیره بالکان را تشکیل میدهند و شمار آنان حدود ۹ میلیون نفر است؛ با این تفاوت که شمار مسلمانان منطقه تراکیه بالکان که اکنون بخشی از کشور ترکیه است، به تنهایی متجاوز از ۱۵ میلیون نفر است. بجز این عده، حدود ۷۰% از مردم آلبانی، ۱۷% از اهالی یوگسلاوی سابق و ۲۶% از مردم بلغارستان مسلمانند. شمار مسلمانان در یونان ۲۵۰ هزار، و در رومانی ۷۰ هزار نفر است که جملگی آنان سنی مذهبند. از اهالی کوسوو ۸۰%، و بوسنی ۴۲% مسلمانند.
عثمانیها حدود چهار سده در بالکان حضور داشتند که پیامد آن، گسترش دین اسلام در این سرزمین بود. چنین برمی آید که ورود اسلام به این سرزمین از راههای گوناگون صورت گرفته است. گفتهاند بازرگانان ایرانی اسلام را به بالکان راه دادند.
گروه سوم مسیحیان کاتولیک که شمار آنان را میان ۴ تا ۵ میلیون نفر تخمین زدهاند.
زبانهای اسلاوی، مقدونیایی، یونانی، بلغاری، رومانیایی، ایتالیایی و ترکی را میتوان از جمله زبانهای رایج در شبه جزیره بالکان به شمار آورد.
تاریخ اسلامی بالکان
چند سده پیش از دوران فتوحات سپاه عثمانی، مسلمانانی در مجارستان، شمال صربستان و شرق بوسنی سکونت داشتند. شماری از پژوهشگران بر آنند که معمار الازهر و بخشهایی دیگر از قاهره، شخصی به نام ابوالحسن جوهر بن عبدالله رومی صقلی، والی المعز خلیفه فاطمیان در سده چهارم ق. از مردم اسلاو جنوبی و شیعه مذهب بوده است.
شهر اسکوپیه، پایتخت مقدونیه امروزی، در تاریخ ۶ ژانویه ۱۳۹۲م. زیر تسلط ترکان عثمانی درآمد و به مرکز مهم نفوذ سپاه عثمانی در سرزمینهای مسیحی بالکان غربی تبدیل گشت. گزارشهای بر جای مانده از سال ۱۳۹۶م. نشان میدهد که در معدن فلز گلوهویتسی نزدیک شهر نوی پازار در جنوب صربستان امروزی، مسلمانان ساکن بودند و قاضی داشتند.
نخستین مسجد در بوسنی، در دهه سی سده پانزدهم م. در اوستیکولینا بنا شد. نیز حاکم شناخته شده اسکوپیه، عیسی بیگ فرزند اسحاق بیگ، با ساخت مسجدی شکوهمند به سال ۱۴۵۷م. با نام مسجد قیصر، یا جامع عتیق مطابق مکتوبات قدیم ترکی،
در ساحل چپ رودخانه میلیاتسکا در پیرامون کاخ یا سرای، شهر سرایوو را پایه نهاد.
ساکنان بومی مناطق گوناگون بالکان، از هنگام ورود عثمانیها، به تدریج به اسلام گرویدند و با وجود وضعیت متفاوت سیاسی و اجتماعی در دورههای گوناگون، با حمایت دولت مرکزی و تحمل آزارهای سخت و حتی رنج جنگ و مهاجرت جمعی، توانستند بقا و اعتلای نمادهای هویت اسلامی و توحیدی از جمله حجگزاری را تضمین کنند.
آمار مسلمانان بالکان
در باره جمعیت مسلمانان در بالکان، آمار رسمی و دقیقی در دست نیست. معمولا بدون شمارش بخش اروپایی ترکیه، این رقم میان هشت و نیم تا یازده میلیون یعنی برابر با یازده تا پانزده در صد کل جمعیت بالکان، یاد میشود.
بر پایه آمارهای پژوهشگران مسلمان، شمار مسلمانان به تفکیک کشورها، بدین سان تخمین زده میشود:
اسلوونی: نوزده هزار تن (۱%)؛
کرواسی: پنجاه و هفت هزار تن (۲۸/۱%)؛
بوسنی و هرزگوین: دو میلیون تن (۵۰%)؛
صربستان (بدون احتساب کوزوو): پانصد هزار تن (۲/۶%)؛
مونته نگرو: دویست هزار تن (۲۰%)؛
مقدونیه: یک میلیون تن (۱%)؛
آلبانی: دو میلیون و پانصد هزار تن (۷۰%)؛
یونان: صد و پنجاه هزار تن (۵/۱%)؛
بلغارستان: یک میلیون و دویست هزار تن؛
رومانی: صد هزار تن (۰. ۴%).
البته در منابع دیگر که مسلمانان نمیپذیرند، ارقام متفاوت و معمولا کمتر از آن چه یاد شد، ارائه گشته است.
سازمان رسمی مسلمانان بالکان
سازمان رسمی مسلمانان بالکان، معمولا جمعیتی اسلامی است که در راس آن رئیس العلما یا مفتی اعظم قرار دارد.
بزرگترین این سازمانها، جمعیت اسلامی بوسنی و هرزگوین است که مسلمانان اسلوونی، کرواسی و منطقه سنجاک در صربستان را با مفتیهای آن سرزمینها، زیر پوشش دارد و در راس آن، رئیس العلماء بوسنی و هرزگوین است. هماهنگ با اساسنامه جدید این جمعیت از سال ۱۹۹۷م. جمعیتهای اسلامی کرواسی، اسلوونی و سنجاک (در جنوب غرب صربستان) زیرمجموعه جمعیت اسلامی بوسنی و هرزگوین هستند.
جایگاه شورای عالی جمعیت اسلامی، ریاست العلما و شخص رئیس العلما، شهر سرایوو است و مفتیهای این جمعیت در شهرهای سرایوو، تراونیک، زنیتسا، بیهاچ، موستار، گوراژده، توزلا، بانیالوکا و نیز شهرهای زاگرب کرواسی، لیوبلیانای اسلوونی و نوی پازار صربستان جای دارند.
دانشکده علوم اسلامی سرایوو، دو دانشکده علوم تربیتی اسلام در بیهاچ و زنیتسا، مدرسه علمیه کهن غازی خسرو بیگ و مدارس علمیه شهرهای تراونیک، توزلا، موستار، چایانگراد، و تسازین از نهادهای اثرگذار اسلامی در این کشورند.
نیز دراویش نقشبندی، قادری، رفاعی و شاذلی در هفده تکیه، شانزده زاویه و بیست و سه مسجد ویژه به اذکار و عبادات خود میپردازند.
جمعیت اسلامی مونته نگرو
جمعیت اسلامی مونته نگرو بر پایه اساسنامه مصوب سال ۱۹۹۴م. اقدام میکند و در راس مشیخت این جمعیت اسلامی، رئیس العلماء قرار گرفته که در پایتخت، یعنی شهر پودگوریتسا مستقر است و بر اجرای امور دینی مسلمانان سیزده شهر پودگوریتسا، اولتسینی، بار، اوستروس، دینوش، توزی، روژایه، برانه، پتنییتسا، بیلوپولیه، پلیولیا، پلاو و گوسینیه نظارت میکند. حدود صد مسجد و یک مدرسه علمیه در مونته نگرو وجود دارد.
جمعیت اسلامی کرواسی
جمعیت اسلامی کرواسی سیزده مجلس جمعیت اسلامی در شهرهای زاگرب (مقر مفتی)، دوبرونیک، گونیا، لابین، اوسیک، پورچ، پولا، رییکا، سیساک، سلاوونسکی برود، سپلیت، اوماگ و واراژدین دارد. کنار مسجد بزرگ پایتخت به عنوان مرکز اسلامی زاگرب و مدرسه علمیه آن شهر، بیست و چهار نمازخانه دیگر در کرواسی فعال هستند.
جمعیت اسلامی اسلوونی
جمعیت اسلامی اسلوونی مجالس جمعیت اسلامی را در شهرهای لیوبلیانا، ماریبور، یاسنیتسه، کوپر، تسلیه، ولنیه، کرانی، شکوفیالوکا، پوستوینا، کوچویه، تربوولیه، نوومستو، سژانا، ترژیچ و نواگوریتسا مدیریت میکند. کنار جمعیت اسلامی یاد شده که شعبهای از جمعیت اسلامی بوسنی و هرزگوین به حساب میآید، جمعیت مسلمانان اسلوونی نیز جداگانه از سال ۲۰۰۶م. تلاش میکند.
مقر جمعیت اسلامی سنجاک
مقر مشیخت جمعیت اسلامی سنجاک، شهر نوی پازار است که در آن، دانشکده مطالعات اسلامی و مدرسه علمیه غازی عیسی بیگ نیز وجود دارد. صد و بیست مسجد در این منطقه فعال هستند.
به سال ۲۰۰۷م. این جمعیت اسلامی با اساسنامه جدید، به عنوان جمعیت اسلامی صربستان به مرکزیت شهر نوی پازار شناخته شد و شامل چهار بخش زیر است:
مفتیگری سنجاک (با شهرهای نوی پازار، توتین، سینیتسا، روژایه، بیلوپولیه، پریه پولیه، پریبوی، نواواروش، پتنییتسا، برانه، پلاو و گوسینیه)؛
مفتیگری پرشوو (با شهرهای پرشوو، بویانواتس و مدوجا در جنوب شرق صربستان)؛
مفتیگری بلگراد (با شهرهای بلگراد، زمون، نیش، سمدروو، لوزنیتسا، کروپانی و کاستولاتس)؛
و مفتی گری نوی ساد (با شهرهای نوی ساد، بئوچین، سوبوتیتسا و زرنیانین).
جمعیت اسلامی صربستان
جز جمعیت اسلامی یاد شده صربستان به عنوان شعبهای از جمعیت اسلامی بوسنی و هرزگوین، جمعیت اسلامی مستقل صربستان نیز فعالیت میکند. اساسنامه این جمعیت از سال ۱۹۹۴م. مصوب در شهر نیش، مشیخت جمعیت اسلامی صربستان را بدون احتساب کوزوو و سنجاک و به مرکزیت بلگراد تعریف میکند.
این مشیخت متشکل از ۵۲ جماعت و سه مجلس بلگراد، نوی ساد و نیش بود و امور سه مسجد شهرهای بلگراد، نیش و مالی زوورنیک، همراه چندین نمازخانه و مدرسه علمیه بلگراد را اداره میکرد.
به سال ۲۰۰۷م. و با اساسنامه جدید، این مشیخت به سطح ریاست العلماء جمعیت اسلامی صربستان ارتقا یافت و سه مشیخت را دایر کرد: مشیخت صربستانی (شمالی و مرکزی)، مشیخت سنجاک، و مشیخت پرشوو. در راس این جمعیت اسلامی، رئیس العلماء صربستان قرار دارد.
آمار جمعیت کوزوو
بر حسب برآورد اداره آمار کوزوو، به سال ۲۰۰۶م. دو و یک دهم میلیون تن در کوزوو زندگی میکنند که نود و دو درصد آنها را آلبانیایی تبارها تشکیل میدهند و حدود نود درصد آنها مسلمان هستند.
جمعیت اسلامی کوزوو به سال ۱۹۹۳م. به مرکزیت شهر پریشتینا شکل گرفته است. در راس آن مفتی اعظم قرار دارد که بر تلاشهای اسلامی هشت بخش پریشتینا، گیلان، میترویتسا، پریزرن، پچ، اوروشواتس، پرشوو و جاکویتسا نظارت میکند.
مهمترین نهادهای علمی جمعیت اسلامی کوزوو، مدرسه علمیه علاء الدین شهر پریشتینا و دانشکده علوم اسلامی در همان شهر هستند. نیز شماری فراوان از دراویش در کوزوو و معمولا در مناطق غربی آن زندگی میکنند و به نه طریقت خلوتیه، قادریه، رفاعیه، سعدیه، شاذلیه، نقشبندیه، بکتاشیه، مولویه و سنانیه تعلق دارند.
اثر گذارترین سازمان مسلمانان مقدونیه
اثر گذارترین سازمان مسلمانان مقدونیه، جمعیت اسلامی است که بر پایه اساسنامه آن از سال ۱۹۹۴م. رئیس العلماء که جایگاهش در شهر اسکوپیه است، در راس آن است و چند مفتی زیر نظر وی در شهرهای اسکوپیه، تتووو، گوستیوار، کومانووو، کیچوو، ستروگا، اوهرید، شتیب، بیتولی، دبار، پریلپ، رسن و ولس به کار میپردازند. مدرسه علمیه غازی عیسی بیگ، دانشگاه اسلامی روستای قوندوو نزدیک اسکوپیه، ۵۹۰ مسجد و مرکز اسلامی و ۱۰ تکیه، از نهادهای دینی مسلمانان مقدونیه به شمار میآیند.
طریقتهای خلوتیه، قادریه، سنانیه، رفاعیه و نقشبندیه به سال ۱۹۹۲م. جمعیت دینی اسلامی دراویش را با ریاست شیخ العلماء تشکیل دادهاند.
جمعیت اسلامی بوسنی و هرزگوین، مسلمانان اسلوونی، کرواسی و منطقه سنجاک در صربستان را با مفتیهای آن مناطق، زیر پوشش خود دارد و در راس آن رئیس العلماء بوسنی و هرزگوین جای دارد.
در صربستان، جمعیت اسلامی دیگری نیز با مرکزیت شهر بلگراد و زیر نظر رئیس العلماء صربستان تلاش میکند. نیز در راس جمعیت اسلامی مستقل کوزوو، مفتی اعظم قرار دارد. مونته نگرو و مقدونیه نیز رئیس العلماء مستقل دارند. رهبر مسلمانان رومانی، بلغارستان، آلبانی و یونان نیز مفتیهای اعظم آن کشورها هستند.
مسلمانان متمایز مجارستان
دو جامعه مسلمان متمایز در مجارستان وجود دارد. آنان از اعراب، ترکان، پاکستانیها، ایرانیان و دیگر مهاجران تشکیل یافتهاند.
منبع: سایت ویکی فقه و ویکی پدیا